Nieuwsberichten

Wanneer vrijheid haar grenzen heeft bereikt: Patrick J. Deneen en de twijfel aan het liberale tijdperk

De naam Patrick J. Deneen duikt de laatste jaren steeds vaker op in politieke en academische discussies. Dat is opmerkelijk, want nog niet zo lang geleden was hij vooral bekend binnen een relatief kleine kring van politieke filosofen. Voormalig Amerikaans president Barack Obama plaatste zijn boek Why Liberalism Failed (1) in 2018 op zijn leeslijst en had er een genuanceerde maar positieve reactie op gegeven. Obama schreef toen dat hij het boek prikkelend en intellectueel waardevol vond, ook al was hij het niet eens met de meeste conclusies van Deneen. Dat een uitgesproken liberale politicus als Obama het boek aanbeval, maakte het extra opvallend. Het gaf aan dat Deneens kritiek op het liberalisme ook serieus werd genomen binnen liberale kringen zelf, dus niet alleen door conservatieve of post-liberale denkers.

Vandaag geldt hij voor velen als een van de belangrijkste critici van de moderne liberale samenleving. Zijn ideeën hebben debat uitgelokt in universiteiten, denktanks en politieke bewegingen, niet alleen in de Verenigde Staten maar ook in Europa. Wat zijn werk zo intrigerend maakt, is dat hij niet simpelweg pleit voor een kleine correctie van het bestaande systeem. Hij stelt een veel fundamentelere vraag: wat als het liberalisme zelf de bron is van een aantal van de problemen die moderne samenlevingen ervaren?

Deneen werd dus wereldwijd bekend met zijn boek Why Liberalism Failed, waarin hij een stelling verdedigt die tegelijk eenvoudig en provocerend is. Volgens hem is het liberalisme niet mislukt omdat het zijn doelen niet heeft bereikt, maar juist omdat het ze te goed heeft gerealiseerd. Dat klinkt paradoxaal, maar voor Deneen is het de sleutel om de huidige politieke spanningen te begrijpen. Het liberalisme ontstond als een project dat individuen wilde bevrijden van traditionele structuren en autoriteiten. In de vroegmoderne periode betekende dat een radicale breuk met een wereld waarin sociale hiërarchieën, religieuze macht en lokale tradities het leven sterk bepaalden. De liberale belofte was dat mensen hun eigen leven zouden kunnen vormgeven, vrij van opgelegde beperkingen. Dat project heeft volgens Deneen onmiskenbaar indrukwekkende resultaten opgeleverd: meer individuele vrijheid, grotere economische dynamiek, democratische rechten en een ongekende mate van persoonlijke autonomie.

Maar precies dat succes heeft volgens hem een onverwachte keerzijde. Wanneer een samenleving steeds sterker wordt georganiseerd rond individuele vrijheid en keuze, beginnen de sociale structuren die mensen traditioneel met elkaar verbonden, langzaam te verzwakken. Gemeenschappen, families en lokale verbanden verliezen hun vanzelfsprekende plaats in het sociale leven. Mensen worden steeds vrijer om hun eigen pad te kiezen, maar raken tegelijk ook losser verbonden met de sociale context waarin hun leven betekenis krijgt. Voor Deneen ligt hier een van de grote paradoxen van het moderne liberalisme: een samenleving die steeds meer vrijheid produceert, kan tegelijk gevoelens van isolatie, onzekerheid en ontworteling versterken.

Een belangrijk onderdeel van zijn analyse is de relatie tussen markt en staat. In het klassieke liberale verhaal worden die vaak voorgesteld als tegenpolen. De markt staat voor vrijheid en ondernemerschap, terwijl de staat wordt gezien als een noodzakelijke maar potentieel beperkende macht. Deneen betoogt echter dat deze tegenstelling misleidend is. In de praktijk werken staat en markt volgens hem vaak samen in een dynamiek die lokale gemeenschappen onder druk zet. De expansie van markten – via globalisering, mobiliteit en technologische innovatie – doorbreekt traditionele economische structuren. Tegelijk groeit de rol van de staat om de sociale gevolgen van die veranderingen te beheren. Het resultaat is een samenleving waarin economische macht zich steeds sterker concentreert bij grote bedrijven, terwijl politieke macht centraler wordt georganiseerd in nationale of supranationale instellingen. In die ontwikkeling verdwijnen volgens Deneen veel van de tussenliggende sociale structuren die ooit een buffer vormden tussen individu en macht: lokale economieën, burgerverenigingen en gemeenschappen waarin mensen elkaar direct kennen.

Zijn analyse raakt ook aan de groeiende kloof tussen elites en gewone burgers. In veel moderne samenlevingen zijn de hoogopgeleide elites steeds mobieler geworden. Ze verhuizen gemakkelijk tussen steden en landen, werken in internationale organisaties en voelen zich thuis in een wereld van globale netwerken. Voor hen is flexibiliteit een voordeel en culturele verandering een vanzelfsprekend onderdeel van het leven. Maar voor veel andere mensen geldt dat niet. Hun leven is vaak sterker verbonden met een bepaalde plaats, een lokale economie of een gemeenschap waarin generaties elkaar opvolgen. Volgens Deneen leidt dat verschil in levensstijl en perspectief tot een groeiende spanning binnen democratische samenlevingen. De elites zien openheid en mobiliteit als vooruitgang, terwijl veel anderen ervaren dat de wereld waarin zij leefden langzaam verdwijnt.

Hoewel Deneen vooral bekend staat om zijn kritiek op het liberalisme, is zijn werk niet uitsluitend negatief. Hij probeert ook na te denken over wat er na het liberalisme zou kunnen komen. In zijn latere boek Regime Change (2) verkent hij de mogelijkheid van een politieke en economische orde waarin gemeenschappen opnieuw een centralere rol spelen. Het boek roept niet op tot een volksopstand of een breuk met het bestaande systeem. Volgens Patrick J. Deneen ligt de sleutel eerder in de vorming van een nieuwe, moreel georiënteerde elite: leiders die het algemeen belang opnieuw centraal durven stellen. Hij spreekt in dat verband over een vorm van “pre-postmodern conservatisme”, een denkwijze die inzichten uit de klassieke politieke filosofie combineert met hedendaagse maatschappelijke zorgen. Daarbij laat hij zich inspireren door denkers als Aristoteles en Edmund Burke, maar hij probeert die traditie te verbinden met de onvrede die vandaag leeft bij brede lagen van de bevolking.

Deneen keert zich zowel tegen de logica van neoliberale globalisering als tegen wat hij ziet als een doorgeschoten cultuurprogressivisme. Zijn ambitie is geen radicale breuk met de moderne wereld, maar een synthese waarin orde, traditie en rechtvaardigheid opnieuw met elkaar in balans worden gebracht.
Dat betekent voor hem ook geen nostalgische terugkeer naar het verleden. Integendeel: hij wil nadenken over manieren om de moderne samenleving anders te organiseren. Daarbij denkt hij aan sterkere lokale gemeenschappen, een bredere spreiding van economische macht en een herwaardering van sociale verantwoordelijkheden. Zijn uitgangspunt is dat politiek niet alleen draait om regels, rechten of instituties, maar ook om de vraag hoe mensen leren om samen een goed leven op te bouwen.

In die zin sluit zijn denken aan bij een oudere filosofische traditie waarin karakter en gemeenschap een centrale plaats innemen. Naast Aristoteles vormt ook de hedendaagse moraalfilosoof Alasdair MacIntyre een belangrijke inspiratiebron. Net als zij beschouwt Deneen de mens niet louter als een autonoom individu dat voortdurend keuzes maakt, maar als een wezen dat gevormd wordt door sociale praktijken, tradities en gedeelde waarden. Een gezonde samenleving kan volgens hem daarom niet uitsluitend steunen op markten en individuele rechten; ze heeft ook instituties nodig die mensen met elkaar verbinden en een gevoel van wederzijdse verantwoordelijkheid tot stand brengen.

De ideeën van Deneen roepen sterke reacties op. Sommige critici vinden dat hij het liberalisme te negatief interpreteert en onvoldoende aandacht heeft voor de enorme vooruitgang die liberale samenlevingen hebben gebracht. Anderen vinden zijn alternatieven te vaag of vrezen dat zijn kritiek kan worden gebruikt door politieke bewegingen die minder waarde hechten aan individuele vrijheden. Toch erkennen zelfs veel tegenstanders dat hij een belangrijk punt raakt: de vraag of moderne liberale samenlevingen nog voldoende sociale cohesie en gemeenschapszin hebben om op lange termijn stabiel te blijven.

Misschien verklaart juist dat waarom zijn werk zoveel aandacht krijgt. In veel landen voelen mensen dat er iets wringt in de manier waarop economie, politiek en samenleving vandaag functioneren. De wereld is in veel opzichten vrijer, rijker en technologisch geavanceerder dan ooit tevoren, maar tegelijk ervaren veel mensen een gevoel van onzekerheid en afstand tot politieke instituties. Deneen biedt een interpretatie van die spanning die verder gaat dan dagelijkse politieke conflicten. Hij probeert te begrijpen hoe de fundamenten van het moderne politieke systeem zelf bijdragen aan de problemen van onze tijd.

Voetnoten:
1. Deneen, Patrick J. Why Liberalism Failed. New Haven (CT): Yale University Press, 2018, 264 pagina’s. ISBN: 9780300240023
2. Deneen, Patrick J. Regime Change: Toward a Postliberal Future. New York: Sentinel, 2023, 288 pagina’s. ISBN: 9780593086902
 
Website:
https://www.patrickjdeneen.com/