Nieuwsberichten

De schaduwstrateeg van het Kremlin

In een tijd waarin zelfs het wonderkind uit Limburg — Willy Claes, voor de intimi — ons in een tenen krullende aflevering van “De Afspraak” om de oren slaat met niemand minder dan Alexander Dugin, de baarlijke duivel himself, wordt het misschien eens hoog tijd om aandacht te schenken aan Vladislav Surkov. Eén van de meest mysterieuze en invloedrijke figuren in de moderne Russische politiek. Als de architect van Poetin’s ‘gecontroleerde democratie’ en de meester van politieke manipulatie, heeft hij jarenlang de koers van Rusland bepaald—vaak vanuit de schaduw.

Van theaterschool tot machtspolitiek

Surkov werd geboren in 1962 en had een onconventionele weg naar de top. Hij studeerde theater, literatuur en techniek, maar maakte later de overstap naar de zakenwereld en uiteindelijk de politiek.

In 2009 zou Surkov onder een pseudoniem een ogenschijnlijk autobiografische roman hebben uitgebracht. De cynische satire, getiteld Almost Zero, vertelt het verhaal van Egor, een gedesillusioneerde jongeman die in de jaren tachtig naar Moskou trekt.

Egor doorziet de schijnheilige ideologie van de Sovjet-Unie en belandt in de underground scene van Moskou, waar hij zich stort op avant-garde theater. In de postcommunistische jaren negentig ontpopt hij zich tot een cynische Pr-man die bereid is om alles voor iedereen te promoten — zolang er maar iets aan te verdienen valt. In de roman wordt Egor vergeleken met Hamlet: iemand die de leegte en oppervlakkigheid van zijn tijd haarfijn doorziet, maar zelf nergens in gelooft en nauwelijks iets voelt. Surkovs eigen leven vertoont opvallende gelijkenissen. Eind jaren negentig deed hij PR voor oligarch Michail Chodorkovski, maar in 1999 koos hij de kant van Poetin — en groeide uit tot een grootmeester van de moderne politiek.

De architect van ‘Gecontroleerde Democratie’

Toen Vladimir Poetin begin jaren 2000 aan de macht kwam, had hij een strateeg nodig die het politieke landschap naar zijn hand kon zetten. Surkov ontwierp een systeem waarin oppositiepartijen, media en maatschappelijke bewegingen strikt werden geregisseerd. Het moest lijken alsof er democratie was, maar in werkelijkheid werd alles gecontroleerd door het Kremlin.
Surkov bedacht een moderne en vernieuwende manier om het nieuwe democratische systeem te besturen — maar volgens zijn critici heeft hij daarmee de stem van het volk buitenspel gezet en echte democratie uitgehold.

Om dit voor elkaar te krijgen, creëerde Surkov een constant veranderend politiek schouwspel. Hij was niet alleen een van de architecten van Poetins partij Verenigd Rusland, maar zou ook hebben meegewerkt aan het oprichten van oppositiepartijen die het Kremlin vervolgens naar eigen inzicht kon inzetten. Daarnaast kopieerde hij de schrijver-politicus Eduard Limonov (1943-2000) door een quasi-militaire, nationalistische jeugdbeweging op te richten: Nashi.

Nashi noemt zichzelf een "anti-oligarchische, antifascistische beweging", maar naar verluidt zou het Kremlin hen gebruiken om oppositiejournalisten fysiek aan te pakken.

Nu, Eduard Limonov en Vladislav Surkov zijn altijd gezworen vijanden geweest maar toch lijken ze in veel opzichten op elkaar, want beiden zijn ervan overtuigd dat de westerse democratie een complete schijnvertoning is. Allebei proberen ze politieke alternatieven te creëren voor wat zij zien als de tweede golf van stagnatie die Rusland in de jaren negentig in zijn greep kreeg — het gevolg van de corruptie die ontstond door de mislukte poging om westerse kapitalistische en democratische ideeën op het land te forceren.

Surkov gelooft dat democratie altijd een illusie zal blijven, en dat alle democratieën — of ze nu in het oosten of westen zijn — in feite "gemanagede democratieën" zijn. Zijn oplossing? Een sterke staat die mensen manipuleert, zodat ze het gevoel hebben vrij te zijn, terwijl ze in werkelijkheid gestuurd worden. Limonov’s aanpak is precies het tegenovergestelde. Hij wil Het Volk terugbrengen op het toneel van de geschiedenis en hen actieve deelnemers maken in de opbouw van een nieuwe toekomst. Volgens hem is de weg daarnaartoe revolutionaire propaganda en het gebruik van avant-gardistische spektakelideeën — om de massa’s wakker te schudden en hen uit hun passiviteit te halen.

Tegelijkertijd schrijft Surkov songteksten voor de rockband Agata Kristi en essays over conceptuele kunst. De tv-journalist Peter Pomerantsev, die werkte voor de Sovjettelevisie, schreef een boeiend artikel over Surkov (1). Daarin stelt hij dat Surkov de Russische politiek heeft omgevormd tot een postmodern absurdistisch theater. Net als Limonov gebruikt Surkov avant-gardistische ideeën om deze nieuwe politieke werkelijkheid vorm te geven.

Van Oekraïne tot Poetin’s huisfilosoof

Surkov had ook een sleutelrol in de Russische strategie ten aanzien van Oekraïne. Hij hielp bij de annexatie van de Krim in 2014 en steunde de separatisten in Oost-Oekraïne. Hierdoor kwam hij op de sanctielijst van de EU en de VS terecht.

Tegelijkertijd schreef hij essays en artikelen waarin hij zijn visie op Rusland en de wereld uiteenzette. Hij beschreef Rusland als een ‘diepe staat’ met een unieke historische missie en voorspelde dat Poetin nog tientallen jaren zou blijven regeren. Zijn ideeën, een mengeling van cynisme, nationalisme en machiavellisme, werden door sommigen bewonderd en door anderen gevreesd.

Door deze inzichten heeft Surkov bijgedragen aan de ontwikkeling van een flexibele en adaptieve benadering van geopolitieke conflicten, die verder gaat dan traditionele lineaire oorlogsvoering.

In zijn boek Without Sky, dat in 2014 werd gepubliceerd onder het pseudoniem Natan Doebovitski, schetst hij een dystopische wereld zonder hemel. Deze hemel, of beter gezegd het gebrek eraan, symboliseert een maatschappij zonder hogere idealen of doelen. Het verhaal biedt een diepe reflectie op de menselijke conditie en onze zoektocht naar betekenis in een schijnbaar zinloze wereld.

Het plot draait om een fictief dorp waar de lucht wordt gekozen als plaats voor een cruciale strijd tussen vier coalities, vanwege de serene, wolkeloze hemel. Dit werk raakt aan Surkov's idee van "non-lineaire oorlogvoering", een strategie die is ontworpen om westerse democratieën te verstoren door middel van constante informatie-aanvallen en het zaaien van verwarring. Hij beschrijft hoe een 'permanente hybride oorlog' de nieuwe norm in de moderne geopolitiek is.

Surkov's visie laat zien hoe traditionele oorlogsvoering vervaagt. Hij pleit voor het inzetten van verschillende methoden, zoals desinformatie en economische druk, om politieke doelen te realiseren zonder dat er een formele oorlog wordt verklaard. Deze strategieën zijn gericht op het creëren van chaos en het ondermijnen van tegenstanders, wat riant past binnen het concept van hybride oorlogsvoering.

In 2017 publiceerde hij Ultranormality. De roman biedt een kritische blik op de Russische samenleving en politiek. Het verbindt Sovjet-agitprop met de patriottische esthetiek van het Poetin-tijdperk, waarbij wordt gesuggereerd dat Rusland alle mogelijke regeringssystemen heeft uitgeprobeerd. De huidige mix van keizerlijke monarchie, socialistische staatsdominantie en posttotalitaire democratie wordt gepresenteerd als de enige manier om het 'ultranormale' bestaan van Rusland voort te zetten.  Het verhaal speelt zich af in 2024, wanneer de president aftreedt zonder een opvolger aan te wijzen. De hoofdpersoon, een metallurgiestudent, raakt per toeval verwikkeld in gebeurtenissen die hem naar de top brengen, waar hij betrokken raakt bij het bepalen van het lot van het land.

Uit de Schaduw, maar toch nog altijd nabij?

In 2020 verliet Surkov officieel het Kremlin, zogenaamd om zich op ‘persoonlijke projecten’ te richten. Toch zijn er geruchten dat hij achter de schermen nog steeds invloed heeft. Zijn strategieën, ideeën en methodes leven voort in de Russische politiek en in de wereldwijde trend van hybride oorlogsvoering.

Amper 2 jaar later publiceerde Giuliano da Empoli zijn roman De Kremlinfluisteraar ("Il mago del Cremlino") (2) en werd al snel een internationaal succes.  In De Kremlinfluisteraar vertaalt de invloed van Surkov zich op verschillende manieren naar het hoofdpersonage van Vadim Baranov. Beiden delen een fascinatie voor de combinatie van kunst en politiek; Surkov, met zijn achtergrond in theater en literatuur, gebruikt creativiteit in zijn politieke strategieën, terwijl Baranov, een voormalig theaterregisseur, zijn talent voor het creëren van illusies inzet in de politiek, waarbij ze beiden de politiek zien als een vorm van performancekunst. Daarnaast staat Surkov bekend om zijn postmoderne manipulatie, waarbij hij een politieke realiteit creëert waarin waarheid en leugen door elkaar lopen, iets wat Baranov in het boek ook doet door tegenstrijdige narratieven te creëren en met perceptie te spelen. Verder is Surkov een belangrijke architect van de Russische hybride oorlogsvoering, en ook Baranov wordt afgeschilderd als de man achter deze strategieën. Tot slot is er het cynisme en de ironie die zowel Surkov als Baranov kenmerken; beiden hanteren een afstandelijke en sceptische kijk op de machtsstructuren, ondanks hun cruciale rol binnen dat systeem.

Da Empoli heeft natuurlijk een roman geschreven, dus het personage is geen letterlijke kopie van Surkov, maar de overeenkomsten zijn zo frappant dat veel lezers de link meteen leggen.

In zekere zin zou je kunnen zeggen dat Surkov tot op zekere hoogte doet denken aan Ernst Jünger’s figuur van de Anarch. In Jüngers boek Eumeswil krijgt dat concept zijn meest uitgewerkte vorm. Wat de Anarch zo bijzonder maakt, is dat hij volledig onthecht blijft, zonder zich van de wereld af te keren. Hij neemt deel aan het leven, observeert de macht, werkt er zelfs voor — maar hij identificeert zich nergens echt mee.

Die combinatie van betrokkenheid en radicale onafhankelijkheid maakt de Anarch tot een bijna stoïcijns figuur, maar ook tot iemand die zich bewust buiten elke ideologische of politieke beweging plaatst. Dat laatste doet Surkov niet, maar hij maakt er een postmoderne farce van…

Voetnoten

1. https://www.lrb.co.uk/the-paper/v33/n20/peter-pomerantsev/putin-s-rasputin
2. Giuliano Da Empoli, De Kremlinfluisteraar, Atlas Contact, Amsterdam, 256 pag. ISBN 9789025475406