Nieuwsberichten

Armoede

Laat ons beginnen met een evidentie: armoede is een van de oudste, maar ook een van de meest hardnekkige uitdagingen van menselijke samenlevingen. Zij is tegelijk een economisch, sociaal, politiek en cultureel fenomeen. Men zou kunnen denken dat dit probleem zich vanzelf zou oplossen door de ongeziene rijkdomsaccumulatie die onze wereld vandaag kent. Dat is niet het geval. En dit paradoxale gegeven dwingt ons tot reflectie: waarom blijft armoede ons collectieve leven tekenen, terwijl wij meer produceren dan ooit tevoren?

Armoede, laten we dat meteen zeggen, is niet louter een materieel tekort. Zij raakt aan de menselijke waardigheid. Zij beperkt de toegang tot fundamentele rechten. Zij verhindert volwaardige deelname aan het sociale leven. Met andere woorden: zij ontneemt sommigen onder ons de mogelijkheid om werkelijk deel uit te maken van de volksgemeenschap.

De drie grote dimensies

We willen drie grote dimensies van het fenomeen armoede behandelen:
•    veroorzaakte armoede, of zij nu historisch is overgeleverd, door de economie wordt voortgebracht of door crisissen wordt verergerd;
•    institutionele armoede, die wordt gegenereerd door de structuren van onze samenlevingen zelf en voortvloeit uit politieke en economische keuzes of tekortkomingen;
•    en ten slotte gekozen armoede, een intrigerend begrip dat het onderscheid bevraagt tussen opgelegde precariteit en alternatieve levenswijzen.
Het doel is de complexiteit van deze fenomenen te verhelderen en te tonen dat armoede niet kan worden herleid tot een louter gebrek aan middelen.

Hoe definiëren we armoede?

Voor de definitie van armoede beschikken we over verschillende theoretische en methodologische benaderingen.
Vanuit een economisch perspectief wordt armoede gemeten in verhouding tot het inkomen. 
Men onderscheidt daarbij:
•    absolute armoede, door economen gedefinieerd als het onvermogen om in fundamentele behoeften te voorzien, zoals voeding, huisvesting en gezondheidszorg;
•    en relatieve armoede, die het inkomen van een individu of huishouden vergelijkt met de nationale of mondiale mediaan. Deze benadering maakt ongelijkheden en mogelijke marginalisering zichtbaar.
Wij vinden deze veel gebruikte, zuiver economische definitie noch volledig, noch bevredigend. Onze wereldbeschouwing vereist een multidimensionale definitie die armoede verbindt met gemeenschapsrechtvaardigheid.

Geleidelijk aan wint deze gedachte terrein, zij het via uiteenlopende benaderingen die niet altijd de onze zijn. Sinds de jaren 1990 tracht men met de Human Development Index (HDI) en de Multidimensionale Armoede-index (MPI) het fenomeen meetbaar te maken. Armoede beperkt zich niet tot statistiek en economie, maar omvat ook onderwijs, gezondheid, toegang tot diensten, veiligheid, burgerparticipatie en keuzevrijheid.

De Indiase econoom en filosoof Amartya Sen, hoogleraar in Cambridge, ontwikkelde de benadering van de capabilities, dat wil zeggen de reële vrijheid waarover elk individu beschikt om het leven te leiden dat hij of zij wenst. Armoede wordt dan een ontbering van mogelijkheden, eerder dan een louter monetair tekort. Het blijft een sterk liberale benadering, maar de correcties van professor Sen zijn toch van groot belang.

Institutionele armoede: wanneer het systeem uitsluiting produceert

Armoede is niet altijd het gevolg van toeval of tegenslag. Zij kan worden voortgebracht door de regels zelf die de samenleving organiseren: een regressieve fiscaliteit, het ontbreken van herverdeling, ongelijke toegang tot onderwijs en gezondheidszorg, een gedereguleerde arbeidsmarkt. Het gaat hier om armoede die “van bovenaf” wordt geproduceerd, verbonden met de spelregels van het sociale systeem. Zo houdt in sommige landen het gebrek aan publieke investeringen in rurale infrastructuur de marginalisering van landbouwbevolkingen in stand.

Vandaag hebben veel mensen wel werk, maar kunnen zij niet waardig leven van hun loon. Dat is de kern van institutionele armoede: wanneer het systeem zelf precariteit creëert.

Daar komt nog een andere factor bij: de toe-eigening van publieke rijkdommen door elites. Wanneer corruptie en cliëntelisme zich verankeren, sluiten zij een deel van de burgers op in armoede. De toe-eigening van publieke middelen door economische of politieke elites leidt rijkdom weg ten nadele van collectieve ontwikkeling. Deze systemische corruptie en dit cliëntelisme houden een deel van de bevolking gevangen in armoede.

De proliferatie van tijdelijke contracten, lage lonen en deregulering van de arbeidsmarkt draagt bij tot institutionele armoede, waarbij vele werkenden, ondanks loonarbeid, niet waardig kunnen leven van hun activiteit.

Terzijde: men leest vaak dat de apartheid in Zuid-Afrika (1948–1994) illustreert hoe een politieke organisatie systematisch een deel van de bevolking heeft verarmd. Dat is onjuist. In die periode was ik vaak in Zuid-Afrika en kon ik ter plaatse vaststellen hoe de apartheid een deel van de bevolking - het zwarte bevolkingsdeel - juist heeft verrijkt. Men denke aan de opkomst van de Zoeloes onder leiding van Buthelezi, aan het hoofd van de Inkatha Freedom Party (IFP).

Men moet zich dus hoeden voor valse te kort door de bocht redeneringen. Het mechanisch vereenzelvigen van “de 10% armsten” met “de bevolking onder de armoedegrens”, zoals een bepaalde linkerzijde graag doet, is misleidend. In elke samenleving bestaat immers een laagste deciel. In elke inkomensverdeling zal noodzakelijkerwijs 10% minder verdienen dan de overige 90%. Armoede is niet louter een statistische positie, maar een bestaansconditie.

Veroorzaakte armoede: erfenissen, structuren en crisissen

Laten we nu kijken naar armoede die door de geschiedenis en door omstandigheden wordt voortgebracht.
•    Structurele oorzaken: kolonialisme, slavernij, landongelijkheid, en een per definitie asymmetrische globalisering. Sommige regio’s lijden nog steeds onder economische onevenwichten die voortkomen uit vroegere exploitatie. Dat geldt ook voor landongelijkheid: de concentratie van grond in handen van enkele families sluit boeren uit.
•    Ongelijke ontwikkeling: globalisering bevoordeelt bepaalde sectoren en regio’s en marginaliseert andere.
•    Hedendaagse economische oorzaken: massawerkloosheid door technologische veranderingen of financiële crisissen, industriële delokalisaties, begrotingsausteriteit die sociale vangnetten afbouwt. Al deze fenomenen verzwakken miljoenen gezinnen.
•    Conjuncturele rampen: oorlogen, pandemieën (zoals COVID) en andere crisissen leiden tot snelle en massale verarming en maken de kwetsbaarheid zichtbaar van wie al in een precaire situatie verkeert.
•    Intergenerationele overdracht: armoede wordt van generatie op generatie doorgegeven omdat arme gezinnen structurele obstakels ondervinden in toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en sociaal kapitaal. Zo ontstaat een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken is.

Gekozen armoede: mythe of illusie?

Sommige mensen kiezen vrijwillig voor levenswijzen die worden gekenmerkt door soberheid, consumptieverlaging en/of vrijwillige eenvoud.

Sinds de Oudheid hebben denkers (stoïcijnen, christelijke monniken, boeddhisten, soefi’s) materiële onthechting gewaardeerd als weg naar wijsheid of spiritualiteit. Socrates en Franciscus van Assisi belichamen deze radicale keuze voor vrijwillige armoede.

Vandaag nemen bewegingen als minimalisme en verduurzaming (“degrowth”) deze kritiek op overconsumptie opnieuw op, zij het in een andere vorm. Zij maken deel uit van een kritiek op kapitalisme en overconsumptie. Sommigen kiezen voor soberdere levensvormen, maar die keuze veronderstelt vaak een zeker cultureel en sociaal kapitaal.

Hier is een fundamenteel onderscheid noodzakelijk: gekozen armoede is een keuze, dus een vrijheid. Gedwongen armoede, ervaren ellende, is een dwang. Dit onderscheid onderstreept het belang om armoede niet te romantiseren en sociale uitsluiting niet te legitimeren onder het mom van “vrijwillige eenvoud”.

De gevolgen van armoede

Die zijn talrijk en verdienen elk afzonderlijk aandacht:
•    Sociaal: armoede leidt tot isolement en stigmatisering. Zij wordt vaak geassocieerd met negatieve stereotypen (luiheid, onverantwoordelijkheid), wat de uitsluiting versterkt en de waardigheid aantast.
•    Gezondheid: arme bevolkingsgroepen kennen hogere percentages chronische ziekten, ondervoeding en een lagere levensverwachting. Beperkte toegang tot zorg versterkt deze vicieuze cirkel.
•    Onderwijs: kinderen uit arme gezinnen ondervinden meer schoolproblemen, wat hun professionele vooruitzichten beperkt en sociale mobiliteit afremt.
•    Politiek: armoede kan sociale contestatie, politieke of religieuze radicalisering voeden en zelfs uitmonden in conflicten of revoluties.

Welke antwoorden zijn mogelijk?

De klassieke oplossingen zijn bekend: fiscale herverdeling, sociale programma’s, investeringen in onderwijs en gezondheidszorg, burgerparticipatie. Maar de recente tendens is zorgwekkend. Precariteit wordt de norm. De sociale lift, die tijdens de jaren 1930 en vlak na de Tweede Wereldoorlog functioneerde, lijkt vandaag eerder te dalen dan te stijgen.

Tijdens de jaren 1930 breidde de middenklasse zich voortdurend uit, omdat kinderen doorgaans betere en beter betaalde banen vonden dan hun ouders. Vandaag gebeurt precies het omgekeerde. Toch zijn de cijfers niet erg duidelijk, de classificatie troebel en de gevolgde politiek meer dan wazig. Vergelijk maar even twee mededelingen op internet, de eerste Belgisch, de tweede Vlaams.
Hoe dan ook: alle gepubliceerde gegevens volstaan om te begrijpen dat werk op zich niet langer beschermt tegen armoede.

Wat nu?

Armoede is een complexe, veelvormige realiteit. Zij kan institutioneel, veroorzaakt of gekozen zijn. Maar in alle gevallen stelt zij dezelfde vragen: vrijheid of dwang? Waardigheid of uitsluiting? Rechtvaardigheid of ongelijkheid? Maar vooral: wat staat ons te doen?

Armoedebestrijding is meer dan herverdeling. Het vergt een herdenking van onze instellingen, het verkleinen van rijkdomskloven, het bevorderen van rechtvaardigere economische modellen en het versterken van solidariteit. Bovenal betekent het de armen erkennen, niet als passieve begunstigden, maar als volwaardige actoren van hun eigen lot.

In de Verenigde Staten hebben inkomensongelijkheden een niveau bereikt dat sinds de jaren 1920 niet meer is gezien. Het liberale beleid, dat neerkomt op een permanente aanpassing aan de eisen van het kapitaal, verergert het probleem alleen maar. Trump is niet de oorzaak, maar wel een serieuze verzwarende omstandigheid.

Laten we afsluiten met deze vaststelling: in onze samenlevingen is armoede nooit enkel het probleem van de armen. Zij is de spiegel van hoe wij rechtvaardigheid - en vooral gemeenschap - begrijpen. Een duurzame oplossing kan slechts voortkomen uit een sociaal-filosofische analyse van de samenleving, die leidt tot nationale en Europese solidariteit. Laat ons duidelijk zijn: een nationale solidariteit die niet berust op een jakobijns staatsmodel, maar op het volk opgevat als etnische gemeenschap.